"Có cần học nhạc lý không, hay cứ cảm âm mà thổi?" là câu hỏi gần như ai chơi sáo trúc cũng từng đặt ra. Có người thổi rất hay chỉ nhờ cảm âm và đôi tai, cũng có người học bài bản từ đầu. Câu trả lời ngắn gọn: không bắt buộc, nhưng biết một ít nhạc lý sẽ giúp bạn tiến bộ nhanh và chơi được nhiều hơn hẳn. Hãy cùng xem vì sao.
Cảm âm là gì và mạnh ở đâu
Cảm âm là cách ghi lại một bài hát bằng tên nốt theo thế bấm của cây sáo: Đô, Rê, Mi, Fa, Sol, La, Si, thêm số 2 cho quãng cao như Sol2, La2. Mỗi câu lời đi kèm một dòng nốt, nhìn là biết bấm lỗ nào.
Học rất nhanh: chỉ cần biết thế bấm từng nốt là thổi được bài, không phải học ký hiệu.
Rất phổ biến: hầu hết bài hát Việt được chia sẻ dưới dạng cảm âm.
Giữ được hứng thú: vài buổi đã thổi được bài mình thích, đó là động lực lớn nhất với người mới.
Đổi sáo dễ: trên Cảm Âm Chuẩn, cảm âm đổi được thế bấm sang cây sáo khác mà vẫn giữ đúng âm.
Giới hạn của cảm âm
Cảm âm chỉ cho biết thổi nốt nào, nhưng không cho biết thổi bao lâu. Vì vậy:
Không có trường độ và nhịp: nốt ngân dài hay ngắn, chỗ nào nghỉ, bạn phải nghe bản gốc mới biết.
Khó chơi bài chưa từng nghe: nhìn cảm âm một bài lạ, rất khó đoán đúng tiết tấu.
Khó chơi chung: hoà tấu với đàn, với ban nhạc cần đếm nhịp và vào đúng phách.
Thiếu sắc thái: láy, luyến, mạnh nhẹ thường không được ghi, mỗi người hiểu một kiểu.
Không đọc được bản nhạc: sách giáo trình, bài tập, nhạc không lời thường in trên khuông nhạc, không có cảm âm.
Cảm âm giống như bản đồ chỉ đường đi qua những con phố nào, nhưng không nói mất bao lâu ở mỗi đoạn. Với bài đã quen tai thì đủ, với bài mới thì dễ lạc.
Nhạc lý tối thiểu cho người chơi sáo
Bạn không cần học như trường âm nhạc. Với người chơi sáo, chừng này đã đủ tạo khác biệt lớn:
Trường độ: nốt tròn, trắng, đen, móc đơn, móc kép và dấu lặng tương ứng. Đây là phần đáng học nhất, vì nó bù đúng chỗ cảm âm còn thiếu.
Nhịp và phách: nhịp 2/4, 3/4, 4/4, biết đếm và giữ nhịp đều theo máy đếm nhịp (metronome).
Tên nốt trên khuông nhạc: đọc được nốt trên khoá Sol để mở được sách bài tập và bản nhạc.
Tông và dấu hoá: hiểu tông trưởng, tông thứ, dấu thăng, dấu giáng. Phần này giúp bạn biết vì sao bài tông La thứ lại hợp sáo Đô, hay khi nào cần chuyển tông beat.
Quãng tám: hiểu vì sao cùng một nốt có thể thổi ở quãng thấp hay quãng cao, để không nhầm quãng khi đọc cảm âm.
Hợp âm, hoà âm hay cấu trúc bài hát có thể để sau, khi bạn muốn đệm, hoà tấu hoặc tự soạn.
Một lộ trình kết hợp
Thay vì chọn một trong hai, hãy để cảm âm và nhạc lý đi cùng nhau:
Vài tháng đầu: tập thế bấm, luyện hơi, thổi các bài quen bằng cảm âm. Mục tiêu là thích thổi sáo và thổi đều tiếng.
Song song, mỗi ngày 10 đến 15 phút: học trường độ và tập vỗ tay, gõ nhịp theo các tiết tấu đơn giản.
Đặt cảm âm cạnh bản nhạc: chọn một bài đã thuộc, tìm bản nhạc có khuông của bài đó, so từng câu. Bạn sẽ thấy ngay câu nào ngân dài, chỗ nào nghỉ.
Tập với máy đếm nhịp: thổi bài quen theo nhịp chậm, tăng dần tốc độ.
Thử một bài chưa từng nghe chỉ bằng bản nhạc. Làm được bước này là bạn đã đọc nhạc thật sự.
Khi nào nên học bài bản?
Bạn nên học nhạc lý nghiêm túc hơn, với thầy hoặc giáo trình, khi:
Muốn biểu diễn, chơi trong ban nhạc, hoà tấu cùng nhạc cụ khác.
Muốn dạy lại cho người khác hoặc soạn bài tập.
Muốn tự sáng tác, phối khí, hoặc chơi nhạc không lời, nhạc dân tộc có tiết tấu phức tạp.
Muốn thi vào trường nghệ thuật hoặc tham gia các cuộc thi.
Còn nếu bạn thổi sáo để thư giãn, thổi các bài mình yêu thích cùng beat, thì cảm âm và một ít nhạc lý về nhịp là hoàn toàn đủ để chơi hay.
Kết luận
Cảm âm là cánh cửa vào nhanh nhất, nhạc lý là con đường đi xa nhất. Đừng để việc "chưa biết nhạc lý" làm bạn ngại bắt đầu, cũng đừng dừng ở cảm âm khi bạn đã muốn nhiều hơn. Hãy bắt đầu bằng những bài cảm âm có lời trên Cảm Âm Chuẩn, và mỗi ngày học thêm một chút về nhịp: chỉ vài tháng là bạn sẽ thấy mình thổi chắc tay hơn rất nhiều.
Bạn học sáo theo cách nào? Hãy viết bài chia sẻ kinh nghiệm của mình để người mới có thêm lựa chọn nhé.